Transplantasiya prosesi transplantasiya barədə ilkin qərardan tutmuş pasiyentlərin köçürmədən əvvəl qiymətləndirilməsi, xəstəxanaya yerləşdirilməsi və evə buraxıldıqdan sonra uzunmüddətli izlənməsinə qədər bir sıra mərhələləri əhatə edir. Prosedurdan əvvəl transplantasiya koordinatoru pasiyentə ətraflı məlumat verir, prosedurla bağlı bütün sualları cavablandırır və sümük iliyi transplantasiyası poliklinikasında ilkin qiymətləndirmə üçün görüş təyin olunur. Transplantasiya üzrə mütəxəssislər pasiyenti mümkün ağırlaşmalar, uğur göstəriciləri və uzunmüddətli nəticələr barədə məlumatlandırır. Poliklinikadakı qiymətləndirmənin nəticələri transplantasiyanın həyata keçirilməsinə imkan verir. Pasiyentdən məlumatlandırılmış razılıq formasını imzalamaq xahiş olunur. Prosedur greftin hazırlanması ilə bağlı analizlərlə başlayır.
İlkin qiymətləndirmə
Qiymətləndirmə sümük iliyi transplantasiyası poliklinikasında transplantasiya həkimi ilə görüşlə başlayır. Konsultasiya zamanı:
Həkim pasiyentin ümumi tibbi tarixçəsini və müalicəsini ətraflı öyrənir, müalicə variantlarını müzakirə edir və tövsiyə olunan müalicə planı barədə məlumat verir.
Transplantasiya koordinatoru tibb bacısı pasiyentə sümük iliyi transplantasiyası şöbəsi ilə tanışlıq turu keçirir.
Koordinator tibb bacısı tibbi xərclərin ödənilməsi ilə bağlı prosedurları tənzimləmək və ya əlavə rəy almaq üçün pasiyenti müvafiq xidmətə yönləndirir. Pasiyentdən transplantasiyaya razılıq verdiyini təsdiqləyən formanı imzalamaq xahiş olunur. Forma imzalandıqdan sonra aşağıdakı mərhələlər başlayır:
1- İlkin planlaşdırma:
Qayğıçı (dəstək olan şəxs): Pasiyent bütün mərhələlərdə ona kömək edəcək bir dost və ya yaxınını seçir: sağlamlıq vəziyyətini izləyir, fiziki dəstək göstərir, dərmanlarını qəbul etməsinə kömək edir, xəstəxanadakı inzibati prosedurları yerinə yetirir, həkim və tibb bacısı ilə əlaqələndirmə aparır, emosional və psixoloji dəstək verir. Transplantasiya koordinatoru tibb bacısı bu şəxsi hazırlayacaq.
İstanbul və ya Kocaelidə yaşama: Pasiyentə transplantasiyadan sonra 1 aydan 4 aya qədər xəstəxananın yaxınlığında yaşamalı olduğu bildirilir. Beynəlxalq xidmət komandası lazımi tənzimləmələri həyata keçirməkdə ona kömək edir.
Maliyyə dəstəyi: Maliyyə məsələləri transplantasiya prosedurunun bütün müddəti üçün əvvəlcədən nəzərdə tutulur.
2. Transplantasiyaya hazırlıq
Donorun seçilməsi
Allogen transplantasiya: Allogen transplantasiya üçün ilk addım HLA tipi uyğun gələn bacı-qardaşın və ya valideynin tapılmasıdır.
Autoloq transplantasiya: Autoloq transplantasiyada donor pasiyentin özüdür.
Vəziyyət və diaqnoza əsasən transplantasiya komandası sümük iliyinin mobilizasiya növünü, vaxtını və necə istifadə olunacağını müəyyən edir.
Donorların Anadolu Medical Center-də müayinəsi: donor (pasiyent, bacı-qardaşlar və s.) əvvəlcə xəstəxanada müayinədən keçirilir.
İlk vizit: Həkim və tibb bacısı transplantasiya klinikasında pasiyenti qiymətləndirir, tarixçəsini dəqiqləşdirir, klinik müayinə və qan analizləri aparır və onu transplantasiya şöbəsi ilə tanış edir.
Donor və pasiyentin yaxınları üçün məlumat: Həkim və tibb bacısı ertəsi gün pasiyent və onun ailəsi/dostları ilə görüş təyin edir, transplantasiya prosedurunu, onun faydalarını və risklərini izah edir, sonra sualları cavablandırmaq üçün lazımi vaxt ayırır.
Qiymətləndirmə: Pasiyentin ümumi sağlamlıq vəziyyətini müəyyən etmək üçün 1-2 həftə ərzində ambulator müayinələr, həmçinin sümük iliyi punksiyası, döş qəfəsinin rentgeni, EKQ kimi əlavə müayinələr aparılır; transplantasiya autoloqdursa, medullyar hüceyrələrin mobilizasiya növü müəyyənləşdirilir. Mobilizasiya proseduru seçilmiş üsuldan asılı olaraq 7 gündən 20 günə qədər davam edə bilər.
3. Hazırlıq proseduru
Pasiyent kimyaterapiya və/və ya şüa müalicəsi daxil olmaqla müalicə üçün xəstəxanaya yerləşdirilir. Bu müalicə həkim tərəfindən sümük iliyi hüceyrələrini tamamilə (mieloablativ) və ya qismən (azaldılmış intensivlikli və ya qeyri-mieloablativ adlanır) məhv etmək üçün xüsusi olaraq hazırlanır. Müalicənin müddəti hər xəstəlik növünə uyğun olaraq fərqlənir; orta hesabla 2-8 gün davam edir. Bu müalicə immun sistemi zəiflədir və pasiyenti infeksiyalara həssas edir. Müalicə ürəkbulanma, udma çətinliyi, mədə narahatlığı, yorğunluq və iştahsızlıq kimi əlamətlərə səbəb olur. Narahatlığı minimuma endirmək üçün profilaktik tədbirlər görülür.
4. Hüceyrələrin köçürülməsi
Hazırlıq proseduru başa çatdıqdan 1 və ya 2 gün sonra hüceyrələr qan köçürülməsində olduğu kimi infuziya edilir.
Transplantasiyanın autoloq və ya allogen olmasından asılı olmayaraq, donordan toplanıb sonra dondurulmuş sümük iliyi hüceyrələri və ya kök hüceyrələr lazımi hazırlıqdan sonra pasiyentin çarpayısının yanında əridilir. Sonra kateter vasitəsilə venadaxili yeridilir.
Sümük iliyi hüceyrələri və ya periferik qanın kök hüceyrələri birbaşa donordan toplanaraq dondurulmadan pasiyentə yeridilə bilər. Donor transplantasiyadan əvvəl mobilizasiya rejiminə başlayır. Sümük iliyi transplantasiya günü toplanır və dondurulmadan venadaxili yeridilir.
Donorun sümük iliyi transplantasiya günü əməliyyat otağında toplanır və gecikdirilmədən pasiyentə köçürülür. Bu, aplastik anemiyası və ya xroniki mieloid leykemiyası olan pasiyentlər üçün ən yaxşı üsuldur.
5. Engraftment gözlənilərkən:
Engraftment köçürülmüş sümük iliyinin pasiyentin orqanizmində uğurla yerləşməsi və nəticədə qan hüceyrələrinin istehsalına başlaması deməkdir. Bu proses 10 gündən 35 günə qədər davam edə bilər. Bu müddətdə ən vacib ağırlaşmalar infeksiya və qanaxmadır. Neytrofil engraftmenti ardıcıl iki gün ərzində 500-dən çox neytrofil əldə edildikdə uğurlu sayılır. Trombosit engraftmenti ardıcıl iki gün ərzində 20.000-dən çox trombosit əldə edildikdə uğurlu sayılır. Neytrofillərin əldə olunması üçün lazım olan müddət G-SCF adlanan böyümə faktorlarından istifadə etməklə 2-3 gün qısaldıla bilər. Bu dövrdə pasiyent xəstəxanada qalır. Engraftmentdən sonra evə buraxılma şərtləri və tarixi infeksiya, venadaxili dərman istifadəsi və ağızdan kifayət qədər qidalanma kimi amillərə əsasən müəyyən edilir.
6. Transplantasiyadan sonra sağalma
Transplantasiyadan sonra sağalmanın ilk əlamətləri təxminən üç ay sonra özünü göstərir. Bu dövr İstanbulda və ya Kocaelidə xəstəxananın yaxınlığında keçirilir. Bu müddətdə pasiyent müntəzəm qan analizləri üçün (həftəlik, hətta daha tez-tez) xəstəxanaya dəvət olunur. Müşayiətçi şəxs bu dövrdə pasiyentə kömək etməyə hazır olmalıdır. Pasiyent və ona qayğı göstərən şəxs bu barədə təlimatlandırılır. Bu müddət ərzində istənilən vaxt həm məlumat almaq, həm də ağırlaşma barədə xəbər vermək üçün həkim və ya tibb bacısı ilə telefonla əlaqə saxlamaq olar. Pasiyent sağaldıqca müayinələr daha seyrək aparılır.
7. Sağaldıqdan sonra uzunmüddətli izlənmə
Engraftment başa çatıb sağalma prosesi başladıqda pasiyent və ona qayğı göstərən şəxs transplantasiyadan sonrakı uzunmüddətli izlənmə barədə məlumatlandırılır. Pasiyent üçün ətraflı qiymətləndirmə aparılır və izlənmə məqsədilə həkiminə hesabat hazırlanır. Evə buraxılma görüşü həkim və tibb bacısının iştirakı ilə keçirilir; onlar pasiyentə və ona dəstək olan şəxsə görüləsi işlər, xəbər verilməli olan hallar, izlənmə göstəriciləri, həyat tərzi, pəhriz və fiziki fəaliyyət barədə ətraflı məlumat verir. Uzunmüddətli izlənməni isə müalicə edən həkim aparır. Adətən pasiyent təxminən üç aydan sonra ilk qiymətləndirməyə dəvət olunur. Uzunmüddətli izlənmə proqramı qəbul etdiyi dərmanlardan, immun sisteminin bərpa sürətindən, greft əleyhinə sahib reaksiyası ilə bağlı ağırlaşmalardan və digər mümkün fəsadlardan asılı olaraq hər pasiyent üçün fərdi şəkildə tərtib olunur. Pasiyentlər həmçinin transplantasiyadan 12 və 24 ay sonra peyvənd proqramında iştiraka dəvət edilir.
Zafer Gülbaş
MD, Daxili Xəstəliklər və Hematologiya üzrə professor
Onkologiya – Onkoloji Hematologiya
Zafer Gülbaş
MD, Daxili Xəstəliklər və Hematologiya üzrə professor
Onkologiya – Onkoloji Hematologiya
Təhsil və iş təcrübəsi
• Hacettepe Universiteti Tibb Fakültəsi
• Anadolu Universiteti Tibb Fakültəsi
• Atatürk Pulmonologiya və Döş Qəfəsi Cərrahiyyəsi Mərkəzi
• Hadassah Tibb Mərkəzi, İsrail
• Fred Hutchinson Xərçəng Araşdırmaları Mərkəzi, ABŞ
• M.D. Anderson Xərçəng Araşdırmaları Mərkəzi, ABŞ
• Princess Margaret Xəstəxanası, Toronto Universiteti, Kanada
Tibbi ixtisas və maraq sahələri
• Hematoloji şişlərin müalicəsi
• Kök hüceyrə transplantasiyası
• Trombositlərin funksiyası
• Flow sitometriya
• Qan bankları