Gallium-68 PSMA PET-CT
Bu, prostat xərçənginin digər orqan və ya toxumalara yayılmasını qiymətləndirmək üçün istifadə olunan hazırda ən uğurlu görüntüləmə texnologiyasıdır. PSMA adlanan prostatspesifik agent qallium-68 radioizotopu ilə birləşdirilir, pasiyentə venadaxili yeridilir və PET-CT görüntüləməsi aparılır. Gallium-68 PSMA prostat xərçəngi hüceyrələrindəki bəzi xüsusi molekullara birləşir və xərçəng toxumalarının vizuallaşdırılmasına imkan verir. Bu metodda pasiyentlərə çox yüksək dozada şüalanma verilmir.
Gallium-68 PSMA PET-CT prosesi necə keçir?
Görüntüləmə bir gün əvvəldən planlaşdırılmalıdır. Buna görə də randevu təyin olunur. Agent venadaxili yeridildikdən sonra 45-60 dəqiqə gözlənilir. Pasiyent cihazda olarkən görüntüləmə təxminən 20 dəqiqə çəkir və bu müddət ərzində pasiyent tərpənməməlidir. Proses Nüvə Təbabəti Şöbəsində ümumilikdə 2-3 saat davam edə bilər. Pasiyentə görüntülənmədən əvvəl və sonra çoxlu su içmək tövsiyə olunur. Görüntülənmədən sonra şüalanma bir müddət (8-12 saat) bədəndə qalacağı üçün hamilə qadınlardan və xüsusilə uşaqlardan uzaq durmaq lazımdır.
Gallium-68 DOTA-TATE PET-CT
Bu, neyroendokrin şişlərin diaqnostikası üçün istifadə oluna bilən ən qabaqcıl texnologiyadır. Neyroendokrin şiş hüceyrələrinin səthində “somatostatin” adlanan xüsusi reseptor (hissedici zülal) olur. DOTA-TATE bu reseptorlarla birləşə bilən peptid birləşməsidir. “Gallium-68” adlanan radioaktiv agentlə birləşdirilib pasiyentə yeridildikdə şiş hüceyrələri olan toxumalar PET-CT cihazında yüksək dəqiqliklə vizuallaşdırıla bilir. Bu metodda pasiyentlərə çox yüksək dozada şüalanma verilmir.
LUTETIUM-PSMA terapiyası
Lutetium-PSMA (177Lu-PSMA) terapiyası irəli mərhələ prostat xərçəngi olan pasiyentlərdə getdikcə daha çox istifadə olunan radionuklid müalicəsidir. Bu terapiyanın məqsədi şişin ölçüsünü kiçiltmək və şiş hüceyrələrinin böyüməsini dayandırmaqdır. Bu kontekstdə həm xəstəliyin irəliləməsinə nəzarət etmək, həm də ağrı və yayılmış sümük yorğunluğu kimi xəstəliyin irəli mərhələ simptomlarını yüngülləşdirmək mümkündür. Bu terapiya adətən xəstəlik irəlilədikdə, yayıldıqda və ya kimyaterapiya kimi digər müalicələrin yan təsirləri pasiyent tərəfindən tolerasiya edilə bilmədikdə tətbiq olunur.
LUTETIUM-PSMA terapiyası təhlükəsizdirmi?
Bu terapiyada istifadə olunan şüalanma xərçəng hüceyrələrini məhv etmək üçün nəzərdə tutulub. Bədənə yeridilən PSMA şişə doğru hərəkət edir və xərçəng hüceyrələrini hədəf alır. Prostat xərçəngi hüceyrələrindən əlavə, PSMA ağız suyu vəziləri, göz yaşı vəziləri və böyrəklər kimi toxumalarda da olur. Buna görə də bu toxumalar da şüalanmaya məruz qala bilər. Lakin bu təsir aşağıdır və PSMA birbaşa xərçəng hüceyrələrinə birləşdiyi üçün kimyaterapiyanın dağıdıcı yan təsirlərini göstərmir. Bəzi pasiyentlərdə ağız quruluğu, müvəqqəti yorğunluq və ya qan göstəricilərinin müvəqqəti azalması kimi yan təsirlər müşahidə oluna bilər. Bu təsirlərə terapiyadan sonrakı dövrdə müəyyən intervallarla aparılan qan analizləri ilə nəzarət etmək mümkündür. Bundan əlavə, yan təsirlərlə qarşılaşma ehtimalı olan pasiyentlər müalicə qərarı verilməzdən əvvəl testlər vasitəsilə müəyyən edilə bilər. Test nəticələri və dozimetriya araşdırmaları ilə dəstəklənən, hər pasiyentə uyğunlaşdırılmış fərdi terapiya strategiyaları yan təsirlərin mümkün olan ən aşağı səviyyədə qalmasını təmin edir.
LUTETIUM-DOTA-TATE terapiyası
Lutetium-Octreotide terapiyası [Lutetium-DOTA-TATE (177Lu-DOTA-TATE)] irəli mərhələ neyroendokrin xərçəngi olan pasiyentlərdə getdikcə daha çox istifadə olunan müalicədir. Onun digər adı “Peptid Reseptor Radionuklid Terapiyası”dır (PRRT). Bu terapiyanın məqsədi şişin ölçüsünü kiçiltmək və şiş hüceyrələrinin böyüməsini dayandırmaqdır. Bu kontekstdə həm xəstəliyin irəliləməsinə nəzarət etmək, həm də ağrı və yayılmış sümük yorğunluğu kimi xəstəliyin irəli mərhələ simptomlarını yüngülləşdirmək mümkündür. Bu terapiya adətən xəstəlik irəlilədikdə, yayıldıqda və ya digər müalicələrin yan təsirləri pasiyent tərəfindən tolerasiya edilə bilmədikdə tətbiq olunur.
LUTETIUM-DOTA-TATE terapiyası təhlükəsizdirmi?
Lutetium-Octreotide terapiyasında istifadə olunan şüalanma xərçəng hüceyrələrini məhv etmək üçün nəzərdə tutulub. Bədənə yeridilən, somatostatin reseptorlarını hədəf alan ağıllı molekullar şişə doğru hərəkət edərkən xərçəng hüceyrələrini hədəf alır. Xərçəng hüceyrələrindən əlavə, somatostatin reseptorları bir çox müxtəlif orqanda da olur. Buna görə də bu toxumalar da şüalanmaya məruz qala bilər. Lakin bu təsir aşağıdır və ağıllı molekullar birbaşa xərçəng hüceyrələrinə yapışdığı üçün kimyaterapiyanın dağıdıcı yan təsirlərinin heç birini göstərmir. Bəzi pasiyentlərdə qan göstəricilərinin müvəqqəti azalması kimi yan təsirlər müşahidə oluna bilər. Bu təsirlərə terapiyadan sonrakı dövrdə müəyyən intervallarla aparılan qan analizləri ilə nəzarət etmək mümkündür. Bundan əlavə, yan təsirlərlə qarşılaşma ehtimalı olan pasiyentlər müalicə qərarı verilməzdən əvvəl testlər vasitəsilə müəyyən edilə bilər. Test nəticələri və dozimetriya araşdırmaları ilə dəstəklənən, pasiyentə uyğunlaşdırılmış fərdi terapiya strategiyaları yan təsirlərin mümkün olan ən aşağı səviyyədə qalmasını təmin edir.
Radium terapiyası
Radium terapiyası prostat xərçənginin skelet sisteminə və sümüklərə metastaz verdiyi pasiyentlərdə istifadə olunan müalicə formasıdır. Bu terapiyanın məqsədi sümüklərdəki xərçəng hüceyrələrini məhv etmək, beləliklə şişlərin kiçilməsinə və hətta yox olmasına imkan verməkdir. Terapevtik təsirdən əlavə, sümük metastazlarının yaratdığı ağrıları yüngülləşdirmək üçün də istifadə olunur.
Radium terapiyası təhlükəsizdirmi?
Radium terapiyasında istifadə olunan şüalanmanın enerji səviyyəsi çox yüksək olduğu üçün onun dağıdıcı gücü də çox yüksəkdir. Lakin bu alfa tipli şüalanma öz təbiətinə görə yalnız çox qısa məsafələrə yayıla bilir. Burada qısa məsafə dedikdə 2-10 hüceyrə ölçüsünə bərabər uzunluq nəzərdə tutulur. Bu alfa tipli şüalanmanın xüsusiyyətlərinə görə o, sümükdəki xərçəng hüceyrələrini məhv edir və normal sağlam hüceyrələrə təsir etmir. Terapiyadan sonrakı yan təsirlər nadirdir və adətən qan göstəricilərinin müvəqqəti azalmasına səbəb olur. Buna görə də pasiyentlər müalicədən sonra müntəzəm intervallarla yoxlanılmalıdır.
Actinium terapiyası
Ac-225 PSMA prostat xərçəngində hədəflənmiş alfa terapiyasında pasiyentə yeridilən radioaktiv agentin adıdır. Bu, irəli mərhələ metastatik prostat xərçəngi olan pasiyentlərdə istifadə oluna bilən terapiya formasıdır. Bu terapiyanın məqsədi şişin ölçüsünü kiçiltmək, şiş hüceyrələrinin böyüməsini dayandırmaq və onları məhv etməkdir. Radionuklid terapiyalar prostat xərçənginin müalicəsində xəstəlik irəlilədikdə, yayıldıqda və ya kimyaterapiya kimi digər müalicələr təsirsiz olduqda, yaxud terapiyaların yan təsirləri pasiyent tərəfindən tolerasiya edilmədikdə üstün tutulur. Ümumi yanaşma olaraq, radionuklid terapiyaya qərar verilmiş pasiyentlər üçün ilk seçim Lutetium PSMA-dır. Lutetium-PSMA həm Türkiyədə, həm də dünyada minlərlə pasiyentə tətbiq edilmiş müalicə üsuludur. Simptomların azaldılması, ömür müddətinin uzadılması və həyat keyfiyyətinin yaxşılaşdırılması Lutetium-PSMA terapiyasının əsas məqsədləri sırasındadır. Lakin Lutetium-PSMA terapiyasına baxmayaraq, bəzi pasiyentlər terapiyaya cavab verməyə bilər və ya xəstəliyin terapiyaya cavabı kifayət qədər olmaya bilər. Xəstəlik hətta müalicəyə baxmayaraq irəliləməyə davam edə bilər. Tibbi ədəbiyyatda Actinium-225-PSMA ilə hədəflənmiş alfa terapiyalarının bu pasiyent qrupunda daha yaxşı nəticələr verdiyi göstərilmişdir.
Actinium terapiyası təhlükəsizdirmi?
Actinium (AC-225) terapiyasında istifadə olunan şüalanma xərçəng hüceyrələrini məhv etmək üçün nəzərdə tutulub. Bədənə yeridilən PSMA şişə doğru hərəkət edir və xərçəng hüceyrələrini hədəf alır. Prostat xərçəngi hüceyrələrindən əlavə, PSMA ağız suyu vəziləri, göz yaşı vəziləri və böyrəklər kimi toxumalarda da olur. Buna görə də bu toxumalar da şüalanmaya məruz qala bilər. Lakin bu təsir çox aşağıdır və PSMA birbaşa xərçəng hüceyrələrinə birləşdiyi üçün kimyaterapiyanın dağıdıcı yan təsirlərinin heç birini göstərmir. Bəzi pasiyentlərdə ağız quruluğu, müvəqqəti yorğunluq və ya qan göstəricilərinin müvəqqəti azalması kimi yan təsirlər müşahidə oluna bilər. Bu təsirlərə terapiyadan sonrakı dövrdə müəyyən intervallarla aparılan qan analizləri və müayinələrlə nəzarət etmək mümkündür.
Kezban Berberoğlu
M.D.
Diaqnostik Xidmətlər – Patologiya
Kezban Berberoğlu
M.D.
Diaqnostik Xidmətlər – Patologiya
Təhsil və Təcrübə
• Trakya Universiteti Tibb Fakültəsi
• İstanbul Universiteti Tibb Fakültəsi
• Johns Hopkins Tibb Fakültəsi, Baltimor, ABŞ
İxtisaslar və tibbi maraq sahələri
• Nüvə onkologiyası
• Nüvə kardiologiyası
• Türkiyə Nüvə Təbabəti Cəmiyyətinin üzvü
Tədqiqatlar və Nəşrlər
• 2 beynəlxalq nəşr
• 12 milli nəşr