Tüpürcək vəzi xərçəngi: əlamətlər, diaqnostika və mərhələlər

Tüpürcək Vəzi Xərçəngi Nədir?

Tüpürcək üreten bezlərdə inkişaf edən malign (bədxassəli) şişlərin səbəb olduğu bir xəstəlikdir. Tüpürcək bezləri, ağız sağlamlığı və həzm prosesi üçün lazım olan tüpürcək sıvısını üreten və salgılayan bezlerdir. Orqanizmdə Parotis vəzi (qulaq önünde), submandibular bez (çənə altında) və sublingual bez (dil altında) üç böyük tüpürcək vəzi mövcuddur. Əlavə olaraq ağız və boğaz bölgesine dağılmış bir çox kiçik tüpürcək vəzi də mevcuttur. Bu xərçəng ən tez-tez parotis bezinde müşahidə olunurse də digər tüpürcək bezlerinde də oluşa bilər. Tüpürcək vəzi şişləri adətən xoşxassəli olsa da bazıları hızla böyüyərək ətraf toxumalara yayıla bilər. Erkən diaqnoz edilməzsə lenf bezlerine və digər orqanlara metastaz yapa bilər.

Genetik meyillilik, uzun müddətli radyasyona məruz qalma bu xəstəliyin gelişiminde vacib risk faktorları arasında yer alır. Xüsusilə şüa terapiyası görenlərdə tüpürcək bezlerinde hüceyrəvi mutasyonlar oluşaraq xərçəngleşməyə səbəb ola bilər. Əlavə olaraq bəzi kimyəvi maddələrə uzun müddətli məruz qalmaq da tüpürcək vəzi hüceyrələrində anormal böyüməyə səbəb ola bilər.

Tüpürcək Vəzi Xərçəngi əlamətləri hansılardır?

Erkən mərhələlərdə əlamət vermeden ilerleyə bilər. Lakin xəstəlik irəlilədikcə çənə altında, qulaq ətrafında və ya ağız üçünde ağrısız, sərt bir kitle törəməu ən geniş yayılmış əlamətdir. Bu kitle zamanla böyüyərək ətrafdeki toxumalara təzyiq yapa bilər və sinirləri etkileyərək yüzde hissizlik və ya əzələ zəiflığına səbəb ola bilər. Tüpürcək akışının azalması, yutkunma güçlüğü və çiğneme zamanı ağrı kimi əlamətlər də müşahidə oluna bilər. Xəstəliyin irəliləyən mərhələlərində şiş lenf bezlerine və ətraf toxumalara yayıla bilər. Bu vəziyyət da boyunda şişkinlik və üz iflici kimi simptomlarla özünü göstərə bilər. Əgər şiş tüpürcək bezlerinin sinirlerini etkilerse, yüzde asimetri və ya bir tarafın hərəkət itkisi yarana bilər. Tüpürcək vəzi xərçəngi əlamətləri bu şəkildədir:

Çənə altında, qulaq ətrafında və ya ağız üçünde sərt və ağrısız kitle

Tüpürcək bezlerinde şişkinlik və ya sərtləşmə

Çiğneme və ya yutkunma zamanı ağrı

Tüpürcək üretiminin azalması və ağız kuruluğu

Yüzde uyuşma və ya his itkisi

Üz kaslarında zəiflık və ya üz iflici (bir tarafta hərəkət itkisi)

Boyunda və ya çənə altında böyümüş lenf bezləri

Qulaq ağrısı və ya işitme problemləri

Ağız üçünde yaralar və ya sağalmayan lezyonlar

Qanlı tüpürcək və ya pis ağız kokusu

Tüpürcək Vəzi Xərçəngi Mərhələləri

Şişin böyüklüğüne, ətraf toxumalara yayılımına və limfa düyünlərinə və ya uzaq orqanlara metastaz yapıp yapmadığına görə mərhələlərə ayrılır. Xərçəngin yayılma durumunu belirlemək üçün TNM sistemi istifadə olunur: Bu sistem bu şəkildə açıklana bilər:

T (Şiş böyüklüğü): Xərçəngin tüpürcək vəzi üçündeki boyutu və yayılımı

N (Limfa düyünləri): Xərçəngin boyundaki lenf bezlerine yayılıp yayılmadığı

M (Metastaz): Xərçəngin ağciyərlər, sümüklər və ya digər orqanlara yayılması

Tüpürcək vəzi xərçəngi mərhələ 0 ilə mərhələ 4 arasında təsnif edilir.

1. Mərhələ (Mərhələ 0 – Mərhələ I): Şiş 2 cm’den kiçik və sadece tüpürcək vəzi üçünde yer alır. Ətraf toxumalara və ya limfa düyünlərinə yayılmamıştır. Pasiyentlər adətən əlamət hissetmez və ya yüngül bir kitle fərq edə bilər. Müalicə şansı olduqca yüksəkdir.

2. Mərhələ (Mərhələ II): Şiş 2-4 cm böyüklüğündedir. Lakin hala sadece tüpürcək bezinde mövcuddur. Lenf bezlerine və ya uzaq orqanlara yayılma yoxdur. Yüngül ağrı, tüpürcək azalması və ya çiğneme güçlüğü yaşana bilər. Erkən teşhisle cərrahi və radioterapiya kombinasyonu effektiv ola bilər.

3. Mərhələ (Mərhələ III): Şiş 4 cm’den böyük və ya ətrafdeki yumuşak toxumalara yayılmıştır. Yakındaki limfa düyünlərinə yayılım müşahidə oluna bilər. Pasiyentlər yüzde uyuşma, üz iflici və ya çənə altında aydın şişkinlik hissedə bilər. Müalicə seçenekləri arasında cərrahi, radioterapiya və kimyaterapiya kombinasyonu mövcuddur.

İləri mərhələ olan 4. Mərhələ kendi üçünde 3 gruba ayrılır:

Mərhələ IVA: Şiş çənə kemiği, üz sinirləri və ya dəri kimi yakındaki böyük yapılara yayılmıştır.

Mərhələ IVB: Xərçəng boyundaki böyük limfa düyünlərinə və ya damar yapılarına yayılmıştır.

Mərhələ IVC: Xərçəng ağciyər, sümük, qaraciyər kimi uzaq orqanlara metastaz yapmıştır.

İləri mərhələlərdə pasiyentlər ciddi ağrı, yutkunma güçlüğü və üz kaslarında aydın felç yaşaya bilər. Müalicə üsulu, xəstəliyin yayılımına görə belirlenir. Erkən diaqnoz qoyulduqda müalicə başarı oranı olduqca yüksək ola bilər.

Tüpürcək Vəzi Xərçəngi Müalicəsi

Tüpürcək vəzi xərçənginin ən geniş yayılmış müalicə üsulu cərrahidir. Əməliyyat zamanı şişin bulunduğu tüpürcək vəzi tamamilə çıkarılır. Əgər xərçəng ətraf toxumalara və ya limfa düyünlərinə yayılmışsa, etkilenen toxumalar da temizlenə bilər. Ameliyatın böyüklüğü, şişin əvəzinə və yayılımına bağlıdır. Bəzi hallarda çənə kemiği, sinirlər və ya üz kasları etkilenə bilər. Bu durumda rekonstrüktif cərrahi tətbiq olunaraq pasiyentin üz funksiyaları korunmağa çalışılır. Cərrahi sonra kalan xərçəng hüceyrələrini yok etmək və ya əməliyyat edilemeyen pasiyentlərdə tümörü küçültmək üçün radioterapiya tətbiq edilə bilər. Yüksək enerjili ışınlar kullanılaraq xərçəng hüceyrələrinin DNA’sı tahrip olunur. Yoğunluk ayarlı radioterapiya (IMRT) kimi modern tekniklər, sağlam toxumaların zərər görmesini ən aza indirərək xərçəngli toxumaların hedeflenmesini təmin edir.

İləri mərhələ tüpürcək vəzi xərçənglərinde xərçəng hüceyrələrinin böyümesini durdurmaq və ya yayılmasını engellemək məqsədilə kimyaterapiya tətbiq edilə bilər. Lakin kimyaterapiya tüpürcək vəzi xərçənglərinde adətən dəstəkləyici bir müalicə olaraq istifadə olunur. Əməliyyat və radioterapiya ilə birlikdə tətbiq olunaraq xərçəngin nəzarət altına alınmasına kömək edə bilər. Son yıllarda müəyyən tüpürcək vəzi xərçəngi növləri üçün hedefe yönəlmiş müalicələr geliştirilmiştir. Bu müalicə üsulu, xərçəng hüceyrələrinin müəyyən proteinlerini hedef alaraq böyümelerini engelleməyə yöneliktir. İmmünoterapi, immun sistemini güçlendirərək xərçəng hüceyrələrini tanıyıp yok etmesini sağlayan yeni bir müalicə seçeneğidir.

Müalicə prosesində pasiyentlərin həyat keyfiyyətini artırmaq üçün ağrı yönetimi, qidalanma desteği, fizioterapiya və psixoloji dəstək sağlana bilər. Xüsusilə irəli mərhələ pasiyentlərdə, nitq və yutma fonksiyonlarını koruyabilmək üçün xüsusi rehabilitasyon programları tətbiq edilə bilər.

Tibbi xəbərdarlıq

Bu material yalnız ümumi məlumat məqsədi daşıyır və həkim məsləhətini, diaqnozu və ya müalicəni əvəz etmir. Əlamətlər, müayinə nəticələri və müalicə ehtiyacı hər bir şəxsdə fərqli ola bilər. Şikayətləriniz varsa ixtisaslı tibb mütəxəssisinə müraciət edin; ağır və ya sürətlə pisləşən əlamətlər zamanı təcili tibbi yardım alın.

Mənbələr

Orijinal türkcə məqalə: https://www.anadolusaglik.org/saglik-rehberi/tukuruk-bezi-kanseri-əlamətləri-ve-evreleri
NHS — Xəstəliklər A-dan Z-yə (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.nhs.uk/conditions/
NICE — Təlimatlar və keyfiyyət standartları (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.nice.org.uk/guidance
National Cancer Institute — Cancer Types (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.cancer.gov/types
WHO — Cancer fact sheet (müraciət tarixi: 20 avqust 2026): https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cancer

Tez-tez verilən suallar

Bu məzmun məlumat xarakteri daşıyır və həkim tərəfindən təyin olunan konsultasiya, diaqnostika və ya müalicəni əvəz etmir. Şikayətiniz varsa, ixtisaslı səhiyyə mütəxəssisinə müraciət edin.