Anafilaksi, sürətli başlanğıc gösteren və yaşamı tehdit edə bilən ciddi bir allergik reaksiyon növüdür. Adətən alerjenle təmas sonra bir neçə dakika ilə bir neçə saat üçünde yaranır. Tüm orqanizm sistemlerini təsir edə bilər. Ən çox tənəffüs, qan dövranı və dəri sistemlerini təsir edən bu tablo, acil tibbi müdaxilə gerektirir.
Anafilaksi Nədir?
Anafilaksi, immun sisteminin müəyyən bir maddeye qarşı həddindən artıq və nəzarətsiz bir yanıt vermesi nəticəsində yaranan akut allergik reaksiyondur. Normalde zararsız olan bir maddeye (alerjen) qarşı immun sisteminin hatalı şəkildə alarma geçmesiyle yaranır. Orqanizm, bu maddeye qarşı histamin və benzeri kimyəviları həddindən artıq miqdarda salgılayaraq tüm orqan sistemlerinde geniş yayılmış və ciddi əlamətlərə yol açar.
Reaksiyonlar adətən çox sürətli inkişaf edir və saniyelər üçünde tənəffüs yollarını, ürək damar sistemini, cildi və həzm sistemini təsir edə bilər. Şok tablosu, tənəffüs durması və bilinç itkisi kimi nəticələr müşahidə oluna bilər. Anafilaksi, xüsusilə daha əvvəl ciddi allergik reaksiyon geçirmiş şəxslərdə təkrar etme riski yüksək olan acil bir vəziyyətdir. Bu səbəbdən diaqnoz konulan şəxslər mutlaka yanında epinefrin (adrenalin) oto-enjektörü taşımalı və acil vəziyyət planı konusunda eğitilmelidir.
Anafilaksi Nədən yaranır?
Immun sisteminin bir maddeye qarşı abartılı bir tepki vermesiyle yaranan sistemik bir allergik reaksiyondur. Bu vəziyyət adətən daha əvvəl həssaslıq gelişmiş bir alerjene məruz kalındığında yaranır. Orqanizm, bu yabancı maddeye qarşı histamin kimi güclü kimyəvilar salgılar. Bu kimyəvilar damarların genişlemesine, qan təzyiqinın düşmesine, bronşların daralmasına və organların etkilenmesine yol açar. Anafilaktik reaksiyonlar adətən bir tetikleyici ilə temastan dakikalar sonra başlayır, lakin bəzi hallarda saatlar sonra da inkişaf edə bilər.
Anafilaksinin ən tez-tez səbəbləri arasında bəzi qidalar (məsələn fıstık, kabuklu deniz ürünləri), dərmanlar (xüsusilə penisilin kimi antibiyotiklər), arı və ya böcek sokmaları və bəzi aşılar yer alır. Bununla birlikdə lateks, kontrast maddələr (tibbi görüntüləmələrdə istifadə olunan boya), məşq, soyuq hava və ya fiziki uyarılar kimi daha nadir tetikleyicilər də reaksiyonu başlata bilər. Alerjene qarşı immun sistemi önceden duyarlı hale gelmişse sonraki qarşılaşmalar daha şiddətli və sürətli yanıtlarla sonuçlana bilər. Genetik meyillilik, allergik xəstəlik öyküsü (astım, atopik dermatit, saman nezlesi) və daha əvvəl anafilaksi geçirmiş olmaq, riski artıran vacib faktorlardendir.
Anafilaksi əlamətləri hansılardır?
Anafilaksi əlamətləri adətən çox sürətli inkişaf edir və orqanizmdə birden çox sistemi eyni anda təsir edir. Əlamətlər yüngül dəri döküntüsünden, tənəffüs durmasına qədər geniş bir yelpazede yarana bilər. Reaksiyon tez-tez dəridə qaşınma, kurdeşen və ya qızartıla başlayır. Ardından tənəffüs yollarında daralma, hırıltılı tənəffüs, boğazda tıkanma hiss və nəfəs darlığı inkişaf edə bilər. Ürək damar sisteminde şok, başgicəllənmə, qan təzyiqi aşağı səviyyəsi və bayılma müşahidə oluna bilər. Həzm sistemi əlamətləri arasında mədə ürəkbulanması, qusma, qarın ağrısı və ishal yer ala bilər.
Anafilaksinin ən tehlikeli yanı, sürətli irəliləməsi və bir neçə dakika üçünde bilinç itkisinə və ya tənəffüs durmasına yol açabilmesidir. Bu səbəbdən əlamətlər fərq edildiyi anda ivedilikle müdaxilə edilmelidir. Anafilaksi əlamətləri belə sadalana bilər:
Dəri əlamətləri: Qaşınma, qızartı, kurdeşen (ürtiker), temperatur hiss və üz, dodaq, dil və ya boğazda şişkinlik
Tənəffüs əlamətləri: Hırıltılı tənəffüs, nəfəs darlığı, boğazda tıkanma hiss, səs kısıklığı, öskürək
Qan dövranı sistemi əlamətləri: Qan təzyiqinda qəfil düşüş (hipotansiyon), başgicəllənmə, bayılma, halsızlıq, nabzın zəiflaması
Həzm sistemi əlamətləri: Mədə ürəkbulanması, qusma, qarın ağrısı, ishal
Sinir sistemi əlamətləri: Huzursuzluk, bilinç bulanıklığı, panik hiss, sersemlik
Ciddi sistemik yanıtlar: Şok (anafılaktik şok), bilinç itkisi, tənəffüs durması, ürək durması
Anafilaksi Necə Diaqnoz Olunur?
Diaqnoz, öncelikle klinik əlamətlərin hızla tanınması ilə konur. Laboratoriya testlerinden çox, pasiyentin öyküsü və fiziki tapıntılar üzərindən değerlendirme aparılır; çünki anafilaktik reaksiyonlar əksəriyyəti vaxt acil inkişaf edir və diaqnoz üçün vaxt itkisi yaşanması həyati risk oluştura bilər. Xüsusilə bir alerjenle temastan qısa müddət sonra birden çox sistemin (dəri, tənəffüs, qan dövranı, həzm) eyni anda etkilenmesi, anafilaksi tanısında ən vacib göstergedir.
Həkim, əlamətlərin şiddetini və başlanğıc süresini değerlendirir. Tənəffüs sıkıntısı, qan təzyiqi aşağı səviyyəsi, bilinç değişikliği kimi hayatı tehdit edən vəziyyətlər mevcutsa diaqnoz hızla konulmalı və müalicəyə başlanmalıdır. Tanıyı desteklemək məqsədilə bəzi hallarda triptoz testi aparıla bilər. Bu test, allergik reaksiyon zamanı salınan mast hüceyrə enzimlerinin ölçülmesini təmin edir. Ek olaraq, olaydan sonra allergiya uzmanı tərəfindən yapılacak spesifik IgE testləri və ya dəri prick testləri ilə hansı maddeye qarşı anafilaksi geliştiği saptana bilər. lakin bu testlər kriz geçtikten günlər və ya haftalar sonra yapılmalıdır.
Anafilaksi Müalicəsi Necə aparılır?
Anafilaksi müalicəsində ən vacib ilke, sürətli və gecikmeden müdaxilə edilmesidir. Ana müalicə ajanı, hayat kurtarıcı olan epinefrin (adrenalin) enjeksiyonudur. Epinefrin, əzələ üçüne (adətən bud xarici yan kısmına) tətbiq olunur. Bir neçə dakika üçünde tənəffüs yollarını açar, qan təzyiqinı yükseltir, damar geçirgenliğini azaltaraq şişliğin ilerlemesini durdurur. Bu səbəbdən, anafilaksi diaqnozu konulan kişilərin yanlarında mutlaka epinefrin oto-enjektörü (məsələn EpiPen) taşıması lazımdır. Epinefrin sonra pasiyentə oksijen desteği, lazımdırse damar yolu açılaraq maye desteği verilə bilər.
Ciddi hallarda pasiyentin entübe edilməsi və ya irəli həyat desteği sağlanması lazım ola bilər. Anafilaksi geçiren hər pasiyent, mutlaka gözlem amaçlı hastaneye yatırılmalı və ən az 4–6 saat izlenmelidir. çünki bəzi olgularda, əlamətlər tamamilə düzeldikten sonra 24 saat üçünde ikinci bir dalga olaraq gecikmiş (bifazik) reaksiyon inkişaf edə bilər.
Tibbi xəbərdarlıq
Bu material yalnız ümumi məlumat məqsədi daşıyır və həkim məsləhətini, diaqnozu və ya müalicəni əvəz etmir. Əlamətlər, müayinə nəticələri və müalicə ehtiyacı hər bir şəxsdə fərqli ola bilər. Şikayətləriniz varsa ixtisaslı tibb mütəxəssisinə müraciət edin; ağır və ya sürətlə pisləşən əlamətlər zamanı təcili tibbi yardım alın.
Mənbələr
Orijinal türkcə məqalə: https://www.anadolusaglik.org/saglik-rehberi/anafilaksi-nedir-anafilaksi-belirtileri-nelerdir
NHS, reviewed 5 March 2026 — Allergies and anaphylaxis emergency steps: https://www.nhs.uk/conditions/allergies/
NICE, 27 May 2026 — Anaphylaxis: assessment and referral after emergency treatment (NG258): https://www.nice.org.uk/guidance/ng258
Resuscitation Council UK, 2021 — Emergency treatment of anaphylactic reactions: https://www.resus.org.uk/library/additional-guidance/guidance-anaphylaxis/emergency-treatment-anaphylactic-reactions
Anadoluda «Təcili tibbi yardım» sahəsi üzrə həkimlər
Tez-tez verilən suallar
Anafilaksi Nədir?
Anafilaksi, immun sisteminin müəyyən bir maddeye qarşı həddindən artıq və nəzarətsiz bir yanıt vermesi nəticəsində yaranan akut allergik reaksiyondur. Normalde zararsız olan bir maddeye (alerjen) qarşı immun sisteminin hatalı şəkildə alarma geçmesiyle yaranır. Orqanizm, bu maddeye qarşı histamin və benzeri kimyəviları həddindən artıq miqdarda salgılayaraq tüm orqan sistemlerinde geniş yayılmış və ciddi əlamətlərə yol açar.
Anafilaksi Nədən yaranır?
Immun sisteminin bir maddeye qarşı abartılı bir tepki vermesiyle yaranan sistemik bir allergik reaksiyondur. Bu vəziyyət adətən daha əvvəl həssaslıq gelişmiş bir alerjene məruz kalındığında yaranır. Orqanizm, bu yabancı maddeye qarşı histamin kimi güclü kimyəvilar salgılar. Bu kimyəvilar damarların genişlemesine, qan təzyiqinın düşmesine, bronşların daralmasına və organların etkilenmesine yol açar. Anafilaktik reaksiyonlar adətən bir tetikleyici ilə temastan dakikalar sonra başlayır, lakin bəzi hallarda saatlar sonra da inkişaf edə bilər.
Anafilaksi əlamətləri hansılardır?
Anafilaksi əlamətləri adətən çox sürətli inkişaf edir və orqanizmdə birden çox sistemi eyni anda təsir edir. Əlamətlər yüngül dəri döküntüsünden, tənəffüs durmasına qədər geniş bir yelpazede yarana bilər. Reaksiyon tez-tez dəridə qaşınma, kurdeşen və ya qızartıla başlayır. Ardından tənəffüs yollarında daralma, hırıltılı tənəffüs, boğazda tıkanma hiss və nəfəs darlığı inkişaf edə bilər. Ürək damar sisteminde şok, başgicəllənmə, qan təzyiqi aşağı səviyyəsi və bayılma müşahidə oluna bilər. Həzm sistemi əlamətləri arasında mədə ürəkbulanması, qusma, qarın ağrısı və ishal yer ala bilər.
Anafilaksi Necə Diaqnoz Olunur?
Diaqnoz, öncelikle klinik əlamətlərin hızla tanınması ilə konur. Laboratoriya testlerinden çox, pasiyentin öyküsü və fiziki tapıntılar üzərindən değerlendirme aparılır; çünki anafilaktik reaksiyonlar əksəriyyəti vaxt acil inkişaf edir və diaqnoz üçün vaxt itkisi yaşanması həyati risk oluştura bilər. Xüsusilə bir alerjenle temastan qısa müddət sonra birden çox sistemin (dəri, tənəffüs, qan dövranı, həzm) eyni anda etkilenmesi, anafilaksi tanısında ən vacib göstergedir.
Anafilaksi Müalicəsi Necə aparılır?
Anafilaksi müalicəsində ən vacib ilke, sürətli və gecikmeden müdaxilə edilmesidir. Ana müalicə ajanı, hayat kurtarıcı olan epinefrin (adrenalin) enjeksiyonudur. Epinefrin, əzələ üçüne (adətən bud xarici yan kısmına) tətbiq olunur. Bir neçə dakika üçünde tənəffüs yollarını açar, qan təzyiqinı yükseltir, damar geçirgenliğini azaltaraq şişliğin ilerlemesini durdurur. Bu səbəbdən, anafilaksi diaqnozu konulan kişilərin yanlarında mutlaka epinefrin oto-enjektörü (məsələn EpiPen) taşıması lazımdır. Epinefrin sonra pasiyentə oksijen desteği, lazımdırse damar yolu açılaraq maye desteği verilə bilər.
Bu məzmun məlumat xarakteri daşıyır və həkim tərəfindən təyin olunan konsultasiya, diaqnostika və ya müalicəni əvəz etmir. Şikayətiniz varsa, ixtisaslı səhiyyə mütəxəssisinə müraciət edin.